Pisownia wyrazów z „rz” i „ż”

Pisownia „ż” i „rz” to niby prosta sprawa. Nie ma kłopotliwych przedrostków jak w przypadku wyrazów z „h”, za to są jasne reguły, które dokładnie określają, kiedy których liter użyć. Niestety, niemal tyle samo jest wyjątków. I to właśnie przez nie przyswojenie zasad ortograficznych dotyczących „ż” i „rz” nie należy  do najłatwiejszych. Jedyne, co nam zatem pozostaje, to  cierpliwa nauka.

Zasada pisowni „ż” opiera się w dużej mierze o wymianę tej litery na inną. Takich liter jest w polskiej ortografii aż pięć. Są to: g, h, z, ź, s. Przeanalizujmy tą wymianę na konkretnych przykładach: możemy-mogę, drużyna-druh, zamrożenie-przymrozek, obrażać-obraźliwy, bliżej-blisko. Możliwa też jest wymiana „ż” na dwuznak „dz”: mosiężny-mosiądz. „Ż’ występuje również po literach l, ł, r: ulżyć, lżej, dzierżawa. Znajdziemy ją także po „n” w wyrazach zapożyczonych z innych języków: aranżować, branża.

Istnieje też grupa wyrazów rodzimych, do których nie odwołuje się żadna zasada, a jedyny sposób, żeby pisać je poprawnie to ich zapamiętanie: gżegżółka, piegża, mżawka, mżyć, gżenie się. Słowa te piszemy przez „ż” we wszystkich ich przypadkach (rzeczowniki) i całej odmianie przez osoby (czasowniki). Należy też wspomnieć o wyrazach, w których „ż” nie stanowi osobnej litery, lecz wchodzi w skład dwuznaku „dż”. Są to: dżuma, dżem, dżdżysty, dżentelmen i dżoker.

Kiedy używamy „rz”? Na pewno wtedy,  gdy głoska, którą oznacza, wymienia się na „r”. Dobrze ilustrują to przykłady: morze-morski, lekarz-lekarstwo. „Rz” umieścimy także w wyrazach zakończonych na –arz  i –erz, przeważnie są to zawody, choć nie tylko: piekarz, fałszerz. Kolejna zasada każe pisać „rz” po spółgłoskach: p, b, t, d, k, g, ch, w, j. Popatrzmy na przykładowe wyrazy: przerwa, brzęczeć, trzask, drzewo, krzemień, grzanka, chrząszcz, ujrzeć, wrzeciono.

Jest jednak kilka wyjątków, które zdecydowanie komplikują sprawę. Wyżej opisana reguła nie obowiązuje, gdy mamy do czynienia z wyższym i najwyższym stopniem przymiotnika utworzonym za pomocą przyrostka –szy i –ejszy: większy, najcieplejszy. Wyjątek stanowią też wyrazy zakończone partykułą „że”: mówże, róbże. „Rz” nie znajdziemy także w słowach rozpoczynających się przedrostkiem zakończonym na spółgłoskę: odżyć, obżarstwo. Są w końcu wyrazy, które po prostu trzeba zapamiętać, bo nie mówi o nich żadna reguła gramatyczna: kształt, kształtny, kształcić, Oksza, bukszpan, kszyk (ptak), pszenica, pszonak, pszczoła, Pszczyna, Pszonka.