Pisownia „nie” z różnymi częściami mowy

Najwięcej problemów ortograficznych sprawia pisownia wyrazów, w których znajdziemy ż, rz, u, ó, ch i h, ale równie kłopotliwe jest pisanie partykuły „nie” z różnymi częściami mowy. I jak to często w ortografii bywa, oprócz pomocnych nam zasad istnieją wyjątki, które trzeba zapamiętać.

Zaczynamy od rzeczowników. Ogólna zasada ortograficzna mówi, że „nie” z rzeczownikami piszemy łącznie. Zarówno z wyrazami, który znajdziemy w słowniku języka polskiego, jak i takimi, które  wymyśliliśmy na potrzebę chwili. Dobrymi przykładami są tutaj słowa: niemoc, nietakt, ale także niemiłość, niekatolik. Wyjątki od tego prawidła są dwa. Pierwszy, gdy „nie” służy do przeciwstawienia dwóch rzeczowników – Nie kot, a pies zjadł kiełbasę. Drugi, gdy „nie” łączy się z członem pisanym wielką literą a cały wyraz funkcjonuje jako przeciwstawienie. Przykład to nie-Europejczyk (bo Azjata).

A jak piszemy „nie” z przymiotnikami? Na ogół łącznie, jak w wyrazach niemiły, niewielki, niezły. Ale tutaj czekają na nas aż trzy wyjątki. Podobnie jak z rzeczownikami, „nie” z przymiotnikami piszemy osobno gdy chodzi przeciwstawienie – Nie ciekawy, ale nudny film. Także wtedy, gdy druga część wyrazu pisana jest wielką literą – nie-Szopenowski (bo Mozartowski).  I jeszcze w przypadku przymiotników w stopniu wyższym i najwyższym, jak w przykładach: nie ciekawszy, nie najgłupszy.

Czas na imiesłowy przymiotnikowe. Dzielą się one na bierne i czynne. Do pierwszej grupy zaliczamy wyrazy zakończone na -ny, -ony oraz -ty. Natomiast imiesłowy czynne to słowa z końcówkami -ący, ąca, ące. W tym przypadku nie ma wyjątków, a reguła ortograficzna każe zapisywać te wyrazy i „nie” łącznie – niezapłacony, niepracująca.

Sprawa komplikuje się przy przysłówkach. Gdy są one utworzone od przymiotników i używamy ich w stopniu równym, obowiązuje zapis łączny. Pozostałe przysłówki oraz te z pierwszej grupy, ale w stopniu wyższym i najwyższym piszemy oddzielnie.

Jak się pisze „nie” z czasownikami? Można powiedzieć, ze prawie zawsze osobno. Ale gdy mamy do czynienia z czasownikami, które zostały utworzone od rzeczowników, używamy zasady pisowni łącznej. Przykład? Niepokoić (bo niepokój), nienawidzić (bo nienawiść).

Ostatnia sprawa to pisownia ”nie” z różnymi rodzajami liczebników, zaimkami i przyimkami. Łatwa sprawa, bo z „nie” piszemy je osobno, jak w przykładach, odpowiednio: nie pierwszy, nie ja, nie do wybaczenia. Wyjątek to liczebniki „niewiele” i „niejeden” (w znaczeniu „ten i tamten”).